Kennis over weegschalen

Kalibreren, justeren en ijken van weegschalen: het verschil

MASSLAB kalibratielaboratorium · · bijgewerkt · Leestijd: ± 8 minuten

Kalibreren meet de afwijking, justeren stelt de weegschaal bij en ijken is de wettelijke keuring. Zo ziet u welke handeling u nodig hebt en welke misverstanden vaak voorkomen.

Kalibreren en justeren en ijken van weegschalen

Kalibreren, justeren en ijken worden in de praktijk vaak door elkaar gebruikt. Een inkoper vraagt om een geijkte weegschaal terwijl de auditor een kalibratiecertificaat wil zien. Of een technicus meldt dat hij een weegschaal heeft gekalibreerd, terwijl hij hem in werkelijkheid heeft bijgesteld. Dat lijkt een kwestie van woorden, maar de gevolgen zijn concreet: het verkeerde document bij een audit, een ijk die ongemerkt is vervallen of een weegschaal die niet voor wettelijke toepassingen gebruikt mag worden.

In dit artikel zetten wij de drie begrippen naast elkaar. U leest wat er bij elke handeling gebeurt, wanneer u welke nodig hebt en welke misverstanden wij als kalibratielaboratorium het vaakst tegenkomen. Wilt u direct weten hoe een kalibratie van uw weegapparatuur verloopt, kijk dan bij weegschaal kalibreren.

KalibrerenJusterenIJken
Wat is het?De afwijking van de weegschaal meten en vastleggen, met meetonzekerheidDe weegschaal bijstellen, zodat de aanwijzing weer zo dicht mogelijk bij de werkelijke massa ligtWettelijke keuring of de weegschaal voldoet aan de eisen voor zijn nauwkeurigheidsklasse
Wettelijk verplicht?Nee, wel gevraagd door ISO 9001, HACCP, BRC, IFS en GMPNee, een middel om een te sterk afwijkende weegschaal weer bruikbaar te makenJa, bij wettelijke toepassingen zoals verkoop op gewicht
Wie voert het uit?Een kalibratielaboratorium of technicus met herleidbare gewichtenEen technicus, of de balans zelf met een ingebouwd justeergewichtDe fabrikant of een aangemelde instantie; een herkeuring bijvoorbeeld een Erkend Keurder
ResultaatKalibratiecertificaat met aanwijzingsfout en meetonzekerheid per meetpuntEen bijgestelde weegschaal; met een meting voor en naMetrologische markering met de M en zegels; geen meetresultaten per punt
Wanneer nodig?Periodiek, op een termijn die u zelf bepaaltAls de weegschaal bij kalibratie of controle te veel afwijktBij ingebruikname en na een reparatie of verbroken zegel (herkeuring)

Wat is kalibreren van een weegschaal?

Kalibreren is het meten en vastleggen van de afwijking van een weegschaal ten opzichte van gewichten met een bekende massa, samen met de meetonzekerheid. Het verschil tussen wat het display toont en wat er werkelijk op het plateau ligt, is de aanwijzingsfout. Die fout wordt per meetpunt vastgelegd, samen met de meetonzekerheid: de marge waarbinnen de werkelijke waarde met een bepaalde waarschijnlijkheid ligt.

Belangrijk om te onthouden: een kalibratie verandert niets aan de weegschaal. Er wordt niets bijgesteld. Het resultaat is informatie, vastgelegd in een certificaat. Met die informatie beoordeelt u, of uw kwaliteitssysteem, of de weegschaal geschikt is voor het werk dat u ermee doet.

Voor weegschalen is EURAMET cg-18 de gangbare methode. Die beschrijft proeven op herhaalbaarheid, excentriciteit en aanwijzingsfout, en legt uit hoe de meetonzekerheid wordt berekend. Meer daarover leest u in EURAMET cg-18 uitgelegd. Wat er precies op een certificaat hoort te staan, behandelen wij in het kalibratiecertificaat uitgelegd.

Wat is justeren van een weegschaal?

Justeren is het bijstellen van een weegschaal, zodat de aanwijzing weer zo dicht mogelijk bij de werkelijke massa ligt. Anders dan kalibreren is justeren wel een ingreep. Dat gebeurt meestal via een justeermenu of een schakelaar in de weegschaal, met een gewicht van bekende massa als referentie. Veel laboratoriumbalansen hebben een ingebouwd justeergewicht, waarmee de balans zich met een druk op de knop of automatisch bij een temperatuurverandering bijstelt.

Fabrikanten noemen die functie vaak interne kalibratie. Technisch gezien is het justeren: de balans corrigeert zichzelf, maar legt geen afwijking met meetonzekerheid vast ten opzichte van een herleidbare referentie. Het is een nuttige functie, maar geen vervanging van een kalibratie met externe gewichten.

Justeren heeft alleen zin in combinatie met meten. Zonder meting vooraf weet u niet hoe groot de afwijking was. Zonder meting achteraf weet u niet of de ingreep is gelukt. Daarom leggen wij bij een kalibratie eerst de toestand vast zoals wij de weegschaal aantreffen, justeren wij alleen na overleg en meten wij daarna opnieuw. Die eerste meting is geen formaliteit. Woog de weegschaal buiten uw tolerantie, dan vragen de meeste kwaliteitssystemen dat u nagaat wat dat betekent voor de wegingen sinds de vorige kalibratie.

Zo verloopt justeren bij een kalibratie:

  1. Meet de weegschaal in de toestand waarin u hem aantreft.
  2. Beoordeel de afwijking ten opzichte van uw tolerantie.
  3. Justeer alleen na overleg, met een gewicht van bekende massa als referentie.
  4. Meet de weegschaal opnieuw en leg de resultaten vóór en na justeren vast.

Wat is ijken van een weegschaal?

IJken is een wettelijke keuring waarbij wordt vastgesteld dat een weeginstrument voldoet aan de eisen voor zijn nauwkeurigheidsklasse. Daarmee is ijken van een andere orde dan kalibreren en justeren. In Nederland is dat geregeld in de Metrologiewet en het Meetinstrumentenbesluit, die de Europese richtlijn 2014/31/EU voor niet-automatische weeginstrumenten omzetten.

Een geijkte weegschaal herkent u aan de metrologische markering naast het CE-teken: een hoofdletter M in een rechthoek, de laatste twee cijfers van het jaartal en het nummer van de aangemelde instantie. Zegels voorkomen dat iemand ongemerkt bij de justeertoegang komt. De eerste ijk van een nieuw instrument gebeurt door de fabrikant of een aangemelde instantie. Na een reparatie aan de weegtechniek of een verbroken zegel volgt een herkeuring, bijvoorbeeld door een Erkend Keurder. Meer daarover leest u op de pagina weegschaal ijken en herijken.

Een ijk zegt dat de weegschaal binnen de wettelijke toleranties weegt. Er hoort geen tabel met afwijkingen per meetpunt bij en geen meetonzekerheid. Verwacht uw auditor een kalibratiecertificaat, dan is een ijkmarkering daarom meestal niet voldoende.

Wanneer is ijken verplicht en wanneer volstaat kalibreren?

IJken is verplicht als u met de weegschaal verkoopt of afrekent op gewicht, voorverpakkingen vult of weegt voor medische en farmaceutische toepassingen; voor recepturen en productiecontrole volstaat een kalibratie met certificaat. Welke handeling nodig is, hangt af van waarvoor u de weegschaal gebruikt. De tabel geeft een overzicht van situaties die wij vaak tegenkomen.

ToepassingWat is nodig
Verkoop op gewicht in winkel, markt of groothandelIJk verplicht; kalibratie als uw kwaliteitssysteem erom vraagt
Afrekenen van afval, schroot of vracht op een weegbrugIJk verplicht; kalibratie vaak aanvullend voor de eigen onderbouwing
Vaststellen van de hoeveelheid in voorverpakkingenIJk verplicht; kalibratie en tussentijdse controles voor het productieproces
Wegen van patiënten, apotheek, medische of farmaceutische analysesIJk verplicht; kalibratie voor het kwaliteitssysteem
Recepturen en productiecontrole onder ISO 9001, HACCP, BRC of IFSKalibratie met certificaat; ijk niet verplicht
Overige laboratoriumanalyses en onderzoekKalibratie, eventueel met onzekerheid bij gebruik; ijk niet verplicht
Weegschaal wijkt te veel af bij kalibratie of controleJusteren met meting voor en na; bij een geijkte weegschaal daarna herkeuring

Justeren staat als zodanig niet als eis in wet of norm. Het is een middel om een weegschaal die te veel afwijkt weer bruikbaar te maken.

Welke combinaties van kalibreren, justeren en ijken komen voor?

De drie combinaties die het vaakst voorkomen zijn kalibreren zonder justeren, kalibreren met justeren en opnieuw kalibreren, en kalibreren met justeren en herkeuren. Veel bedrijven hebben met meer dan een van deze begrippen te maken.

  • Kalibreren zonder justeren. De weegschaal weegt binnen uw tolerantie. Er wordt niets aangepast en het certificaat bevat een enkele reeks resultaten. Bij stabiele weegschalen is dit de gewone situatie.
  • Kalibreren, justeren en opnieuw kalibreren. De eerste meting laat een te grote afwijking zien. Na justeren wordt opnieuw gemeten. Op het certificaat ziet u de resultaten vóór en na justeren.
  • Kalibreren, justeren en herkeuren. Bij een geijkte weegschaal zit de justeertoegang achter een zegel. Wordt dat verbroken, dan vervalt de ijk en is een herkeuring nodig voordat de weegschaal weer voor wettelijke toepassingen wordt gebruikt. Het is praktisch om dat in hetzelfde bezoek te laten doen.

Voor die laatste combinatie is het verstandig vooraf merk, type en serienummer door te geven. Een keurder moet per instrument nagaan of hij die keuring mag uitvoeren.

Welke misverstanden over ijken en kalibreren komen vaak voor?

Het meest voorkomende misverstand is dat een ijk of een CE-teken hetzelfde zou zijn als een kalibratie, terwijl een ijk geen meetresultaten per punt en geen meetonzekerheid levert.

  • Het CE-teken betekent dat de weegschaal geijkt is. Nee. Alleen de aanvullende metrologische markering met de M geeft aan dat de weegschaal geijkt is. Veel weegschalen hebben alleen een CE-teken en zijn niet bedoeld voor wettelijke toepassingen.
  • Een geijkte weegschaal is ook gekalibreerd. Een ijk levert geen meetresultaten per punt en geen meetonzekerheid. Voor uw kwaliteitssysteem hebt u doorgaans een apart kalibratiecertificaat nodig.
  • De balans kalibreert zichzelf. Een interne justeerfunctie stelt de balans bij met een ingebouwd gewicht. Of balans en ingebouwd gewicht nog kloppen, blijkt pas uit een meting met herleidbare externe gewichten.
  • Een kalibratiecertificaat is een jaar geldig. Een certificaat heeft geen wettelijke geldigheidsduur. Het beschrijft de toestand op de kalibratiedatum. De termijn bepaalt u zelf; lees daarover hoe vaak u een weegschaal laat kalibreren.
  • Een geijkte weegschaal moet in Nederland elk jaar opnieuw geijkt worden. Voor de meeste weegschalen geldt in Nederland geen vaste herijktermijn. U bent wel verantwoordelijk dat de weegschaal binnen de toleranties blijft. In België is periodieke herkeuring wel verplicht.
  • Even justeren kan geen kwaad. Bij een geijkte weegschaal maakt een verbroken zegel de ijk ongeldig. En zonder meting vooraf gaat de informatie over de oude afwijking verloren.

Hoe helpt MASSLAB bij kalibreren, justeren en ijken?

MASSLAB kalibreert weegschalen van alle merken volgens EURAMET cg-18, op locatie of in ons laboratorium in Geldermalsen. Wij meten eerst de toestand zoals wij de weegschaal aantreffen, justeren alleen na overleg en leggen de resultaten vast in een certificaat dat herleidbaar is naar nationale standaarden. Als Erkend Keurder kunnen wij bij geijkte weegschalen de herkeuring na justering of reparatie in hetzelfde bezoek uitvoeren, nadat wij hebben gecontroleerd of wij dat instrument mogen keuren. Tussen twee bezoeken kunt u de weegschaal zelf bewaken; zie weegschaal zelf controleren tussen kalibraties. Meer informatie vindt u bij weegschaal kalibreren.

Veelgestelde vragen

Is het kalibreren van een weegschaal wettelijk verplicht?

Nee. Kalibratie is geen wettelijke eis, maar normen en eisen zoals ISO 9001, HACCP, BRC, IFS en GMP vragen om gekalibreerde meetmiddelen die herleidbaar zijn naar nationale standaarden.

Mag ik een geijkte weegschaal zelf justeren?

Alleen met functies die bereikbaar zijn zonder een zegel te verbreken. Is een zegel verbroken, dan is de ijk ongeldig en is een herkeuring nodig voordat u de weegschaal weer voor wettelijke toepassingen gebruikt.

Wat is het verschil tussen ijken en herijken?

IJken is de eerste keuring van een nieuw instrument door de fabrikant of een aangemelde instantie. Herijken of herkeuren is elke latere keuring, bijvoorbeeld na een reparatie aan de weegtechniek of een verbroken zegel.

Staat op een kalibratiecertificaat of de weegschaal is goedgekeurd?

Een kalibratiecertificaat bevat meetresultaten en meetonzekerheid. Een oordeel ten opzichte van een tolerantie kan worden toegevoegd als u die tolerantie vooraf opgeeft.

Wordt een weegschaal bij elke kalibratie gejusteerd?

Nee. Weegt de weegschaal binnen uw tolerantie, dan is justeren niet nodig. Bij een te grote afwijking wordt na overleg gejusteerd en daarna opnieuw gemeten.

Gewichten kopen

Onze diensten

Vraag over kalibreren of keuren?

Onze specialisten helpen u graag. Bel +31 345 786 553 of stuur ons uw vraag.

Bekijk mandje →