Kalibreren, justeren en ijken worden in de praktijk vaak door elkaar gebruikt. Een inkoper vraagt om een geijkte weegschaal terwijl de auditor een kalibratiecertificaat wil zien. Of een technicus meldt dat hij een weegschaal heeft gekalibreerd, terwijl hij hem in werkelijkheid heeft bijgesteld. Dat lijkt een kwestie van woorden, maar de gevolgen zijn concreet: het verkeerde document bij een audit, een ijk die ongemerkt is vervallen of een weegschaal die niet voor wettelijke toepassingen gebruikt mag worden.
In dit artikel zetten wij de drie begrippen naast elkaar. U leest wat er bij elke handeling gebeurt, wanneer u welke nodig hebt en welke misverstanden wij als kalibratielaboratorium het vaakst tegenkomen. Wilt u direct weten hoe een kalibratie van uw weegapparatuur verloopt, kijk dan bij weegschaal kalibreren.
Kalibreren: de afwijking meten en vastleggen
Bij een kalibratie vergelijkt u de aanwijzing van de weegschaal met gewichten waarvan de massa bekend is. Het verschil tussen wat het display toont en wat er werkelijk op het plateau ligt, is de aanwijzingsfout. Die fout wordt per meetpunt vastgelegd, samen met de meetonzekerheid: de marge waarbinnen de werkelijke waarde met een bepaalde waarschijnlijkheid ligt.
Belangrijk om te onthouden: een kalibratie verandert niets aan de weegschaal. Er wordt niets bijgesteld. Het resultaat is informatie, vastgelegd in een certificaat. Met die informatie beoordeelt u, of uw kwaliteitssysteem, of de weegschaal geschikt is voor het werk dat u ermee doet.
Voor weegschalen is EURAMET cg-18 de gangbare methode. Die beschrijft proeven op herhaalbaarheid, excentriciteit en aanwijzingsfout, en legt uit hoe de meetonzekerheid wordt berekend. Meer daarover leest u in EURAMET cg-18 uitgelegd. Wat er precies op een certificaat hoort te staan, behandelen wij in het kalibratiecertificaat uitgelegd.
Justeren: de weegschaal weer goed zetten
Justeren is wel een ingreep. De technicus stelt de weegschaal zo in dat de aanwijzing weer zo dicht mogelijk bij de werkelijke massa ligt. Dat gebeurt meestal via een justeermenu of een schakelaar in de weegschaal, met een gewicht van bekende massa als referentie. Veel laboratoriumbalansen hebben een ingebouwd justeergewicht, waarmee de balans zich met een druk op de knop of automatisch bij een temperatuurverandering bijstelt.
Fabrikanten noemen die functie vaak interne kalibratie. Technisch gezien is het justeren: de balans corrigeert zichzelf, maar legt geen afwijking met meetonzekerheid vast ten opzichte van een herleidbare referentie. Het is een nuttige functie, maar geen vervanging van een kalibratie met externe gewichten.
Justeren heeft alleen zin in combinatie met meten. Zonder meting vooraf weet u niet hoe groot de afwijking was. Zonder meting achteraf weet u niet of de ingreep is gelukt. Daarom leggen wij bij een kalibratie eerst de toestand vast zoals wij de weegschaal aantreffen, justeren wij alleen na overleg en meten wij daarna opnieuw. Die eerste meting is geen formaliteit. Woog de weegschaal buiten uw tolerantie, dan vragen de meeste kwaliteitssystemen dat u nagaat wat dat betekent voor de wegingen sinds de vorige kalibratie.
IJken: de wettelijke keuring
IJken is van een andere orde. Het is een wettelijke keuring waarbij wordt vastgesteld dat een weeginstrument voldoet aan de eisen voor zijn nauwkeurigheidsklasse. In Nederland is dat geregeld in de Metrologiewet en het Meetinstrumentenbesluit, die de Europese richtlijn 2014/31/EU voor niet-automatische weeginstrumenten omzetten.
Een geijkte weegschaal herkent u aan de metrologische markering naast het CE-teken: een hoofdletter M in een rechthoek, de laatste twee cijfers van het jaartal en het nummer van de aangemelde instantie. Zegels voorkomen dat iemand ongemerkt bij de justeertoegang komt. De eerste ijk van een nieuw instrument gebeurt door de fabrikant of een aangemelde instantie. Na een reparatie aan de weegtechniek of een verbroken zegel volgt een herkeuring, bijvoorbeeld door een Erkend Keurder. Meer daarover leest u op de pagina weegschaal ijken en herijken.
Een ijk zegt dat de weegschaal binnen de wettelijke toleranties weegt. Er hoort geen tabel met afwijkingen per meetpunt bij en geen meetonzekerheid. Verwacht uw auditor een kalibratiecertificaat, dan is een ijkmarkering daarom meestal niet voldoende.
Wanneer hebt u wat nodig?
Welke handeling nodig is, hangt af van waarvoor u de weegschaal gebruikt. De tabel geeft een overzicht van situaties die wij vaak tegenkomen.
| Toepassing | Wat is nodig |
|---|---|
| Verkoop op gewicht in winkel, markt of groothandel | IJk verplicht; kalibratie als uw kwaliteitssysteem erom vraagt |
| Afrekenen van afval, schroot of vracht op een weegbrug | IJk verplicht; kalibratie vaak aanvullend voor de eigen onderbouwing |
| Vaststellen van de hoeveelheid in voorverpakkingen | IJk verplicht; kalibratie en tussentijdse controles voor het productieproces |
| Wegen van patiënten, apotheek, medische of farmaceutische analyses | IJk verplicht; kalibratie voor het kwaliteitssysteem |
| Recepturen en productiecontrole onder ISO 9001, HACCP, BRC of IFS | Kalibratie met certificaat; ijk niet verplicht |
| Overige laboratoriumanalyses en onderzoek | Kalibratie, eventueel met onzekerheid bij gebruik; ijk niet verplicht |
| Weegschaal wijkt te veel af bij kalibratie of controle | Justeren met meting voor en na; bij een geijkte weegschaal daarna herkeuring |
Justeren staat als zodanig niet als eis in wet of norm. Het is een middel om een weegschaal die te veel afwijkt weer bruikbaar te maken.
Combinaties in de praktijk
Veel bedrijven hebben met meer dan een van deze begrippen te maken. Drie combinaties komen vaak voor.
- Kalibreren zonder justeren. De weegschaal weegt binnen uw tolerantie. Er wordt niets aangepast en het certificaat bevat een enkele reeks resultaten. Bij stabiele weegschalen is dit de gewone situatie.
- Kalibreren, justeren en opnieuw kalibreren. De eerste meting laat een te grote afwijking zien. Na justeren wordt opnieuw gemeten. Op het certificaat ziet u de resultaten vóór en na justeren.
- Kalibreren, justeren en herkeuren. Bij een geijkte weegschaal zit de justeertoegang achter een zegel. Wordt dat verbroken, dan vervalt de ijk en is een herkeuring nodig voordat de weegschaal weer voor wettelijke toepassingen wordt gebruikt. Het is praktisch om dat in hetzelfde bezoek te laten doen.
Voor die laatste combinatie is het verstandig vooraf merk, type en serienummer door te geven. Een keurder moet per instrument nagaan of hij die keuring mag uitvoeren.
Veelgemaakte misverstanden
- Het CE-teken betekent dat de weegschaal geijkt is. Nee. Alleen de aanvullende metrologische markering met de M geeft aan dat de weegschaal geijkt is. Veel weegschalen hebben alleen een CE-teken en zijn niet bedoeld voor wettelijke toepassingen.
- Een geijkte weegschaal is ook gekalibreerd. Een ijk levert geen meetresultaten per punt en geen meetonzekerheid. Voor uw kwaliteitssysteem hebt u doorgaans een apart kalibratiecertificaat nodig.
- De balans kalibreert zichzelf. Een interne justeerfunctie stelt de balans bij met een ingebouwd gewicht. Of balans en ingebouwd gewicht nog kloppen, blijkt pas uit een meting met herleidbare externe gewichten.
- Een kalibratiecertificaat is een jaar geldig. Een certificaat heeft geen wettelijke geldigheidsduur. Het beschrijft de toestand op de kalibratiedatum. De termijn bepaalt u zelf; lees daarover hoe vaak u een weegschaal laat kalibreren.
- Een geijkte weegschaal moet in Nederland elk jaar opnieuw geijkt worden. Voor de meeste weegschalen geldt in Nederland geen vaste herijktermijn. U bent wel verantwoordelijk dat de weegschaal binnen de toleranties blijft. In België is periodieke herkeuring wel verplicht.
- Even justeren kan geen kwaad. Bij een geijkte weegschaal maakt een verbroken zegel de ijk ongeldig. En zonder meting vooraf gaat de informatie over de oude afwijking verloren.
Hoe MASSLAB u helpt
MASSLAB kalibreert weegschalen van alle merken volgens EURAMET cg-18, op locatie of in ons laboratorium in Geldermalsen. Wij meten eerst de toestand zoals wij de weegschaal aantreffen, justeren alleen na overleg en leggen de resultaten vast in een certificaat dat herleidbaar is naar nationale standaarden. Als Erkend Keurder kunnen wij bij geijkte weegschalen de herkeuring na justering of reparatie in hetzelfde bezoek uitvoeren, nadat wij hebben gecontroleerd of wij dat instrument mogen keuren. Tussen twee bezoeken kunt u de weegschaal zelf bewaken; zie weegschaal zelf controleren tussen kalibraties. Meer informatie vindt u bij weegschaal kalibreren.